رونق تولید ملی | پنج‌شنبه، ۲۱ آذر ۱۳۹۸

تیمچه بازار قم نمادی از بلوغ معماری اسلامی - خبر قم

 

 

خبر صداوسیمای قم


تیمچه بازار قم این روزها رونق روزگاران قدیم را ندارد اما همچنان اصالت معماری اسلامی ایرانی را که تلفیق هنر و معنویت در زندگی روزمره انسان است به رخ می‌کشاند.

سرت را که بالا آوری و نگاهت را بر آن می‌دوزی چیزی بر زبان نمی‌آید جز تحسین و تحسین.... چشم‌هایت محو کاشی‌ها و نقش و نگارهایی می‌شود که تو را محسور خود می‌کند و آنقدر درگیر این نگاره‌ها می‌شوی که گویی در حال نظاره یک تابلو نقاشی از یک نقاش زبردست هستی... همه‌اش زیبایی است و همه‌اش نشانی از روح بزرگ معماری اسلامی ایرانی که زبان برای بیان ظرافت و هنرمندی معمارانش قاصر است. اما شاید از همه مهمتر این نکته باشد که تمام این زیبایی به یک نقطه وصل می‌شود و میانه هر سه گنبد روزنه‌ای می‌بینی که اشاره اش تنها به سوی معبود است ...

یکی از آثار به جای مانده در تاریخ شهر قم بنای تیمچه بازار است که در سال 1301 به دست استاد حسن قمی مشهور به معمار باشی هنرمند دوران قاجار ساخته شده است و اسناد و مدارک موجود نشان از آن دارد که بانی این بنا شخصی به نام حاج سید محمد طباطبایی از تجار بزرگ شهر بوده که با هدف توسعه تجارت فرش این بنای معماری عظیم را بنیان نهاده است.

این بنای تاریخی که در قسمت شمالی بازار نو قرار دارد بزرگترین سقف ضربی در ایران به حساب می‌آید و با دهانه‌ای بیش از 16 متر و همچنین ارتفاع 15 متری از جمله شاخص‌های معماری هنری خارق‌العاده در عصر قاجاریه به حساب می‌آید. راه‌های ورودی به این تیمچه یکی راه ورودی اصلی و دیگری راهی فرعی از راسته بازار نو است و از کوچه سید اسماعیل نیز راهی برای ورود به این سرا وجود دارد.

صحن مرکزی این بنای زیبا مستطیل شکل است و تقریبا 385 متر مساحت دارد که دو سوم از فضای تیمچه را در برگرفته و سه طاق گنبدی شکل که به طوری شگرف و هنرمندانه گچبری و شمسه کاری با اسلوب یزدی‌بندی و رسمی‌بندی شده این قسمت را پوشش داده است. تناسب رنگ‌های به‌کار رفته در این صحن نیز همه نشان از سلیقه خاص و هنرمندانه معمار دارد. همچنین حجره‌هایی در این قسمت دیده می‌شود که مخصوص فرش فروشان است و پلان این مغازه‌ها به صورت مستطیلی و با پوششی از تویزه و طاق است.

در این میان برخی از مغازه‌ها نیز با درب‌هایی چوبی که نقش و نگارهایی ظریف بر آنها نقش بسته، دیده می‌شود.‌ همچنان که قدم در میانه فضا می‌گذاری به حوضی هشت ضلعی می‌رسی، حوضی که گلدان‌های گل نشسته بر آن بر طراوتش می‌افزاید و زیبایی فضا را دوچندان می‌کند. این حوض که آب خود را از آب انبار نزدیک تیمچه تامین می‌کرده است مکانی بوده برای طهارت جان و آمادگی برای ایستادن در برابر خالق.

بسیار جالب توجه است که بدانیم معماری این فضا بسیار با آب و هوای شهر قم همسو بوده و گرما و سردی هوا در این نقطه از فضای شهر لطافتی خاص دارد و هوایش بسیار مطبوع است و آن هم از نورپردازی‌های مناسب و دقیق معمار آن نشأت می‌گیرد که روزنه‌هایی در سه گنبد این تیمچه قرار داده است. در واقع در معماری این بنا سعی شده است تا از ظرفیت‌های محیطی حداکثر استفاده صورت بگیرد و برخلاف معماری مدرن این بنا هماهنگی کاملی با شرایط طبیعت دارد.

خوشبختانه در سال 1376 بود که این اثر زیبا و خارق‌العاده به شماره 1902 جزو آثار ملی کشور درآمد و در سال‌های اخیر نیز مورد مرمت و احیای از سوی مسئولان میراث فرهنگی قرار گرفته است.

اگر چه در سال‌های گذشته به دلیل احداث خیابان‌های جدید، دو تیمچه این بازار از بین رفت اما هنوز بسیار جای خوشحالی است که این یک تیمچه باقی مانده است و هنوز در میان ساختمان‌ها و معماری‌هایی که از فضای اسلامی و معنوی دور شده‌اند به واقع خودنمایی می‌کند.

احسان کمالی از جمله پژوهشگران هنر و معماری اسلامی در گفت‌وگو با خبرنگار فارس در قم، تیمچه بازار این شهر را در میان تمامی تیمچه‌های فرش کشور شاخص خواند و گفت: اگرچه ظرافت و زیبایی در تیمچه امین الدوله کاشان نمایان‌تر است اما وسعت دهانه سقف و نوع سازه تیمچه قم در کشور همانندی ندارد.

وی با بیان اینکه متاسفانه این روزها توجه به آثار باستانی در درجه دوم اهمیت قرار دارد، گفت: اکنون دغدغه مسئولان استانی به سرانجام رساندن طرح‌های عمرانی شهر است و توجه به آثار تاریخی و فرهنگی که فرهنگ ما را یدک می‌کشند جایی کمرنگ در پرونده‌های آنها دارد.

وی آثار تاریخی را نماد تمدن و فرهنگ هر ملت دانست و گفت: قم در زمینه فرش سابقه‌ای دیرینه دارد و از آنجا که تیمچه قم مخصوص تاجران فرش بوده است این امکان وجود دارد تا با احیا این مکان قدیمی یک فضای گردشگری-تجاری در این منطقه پدید آورد.

کمالی با بیان اینکه آثار باستانی نقشی مهم در توسعه گردشگری و در نتیجه شکوفایی اقتصادی دارد، ادامه داد: از آنجا که شهر قم شهری زائر پذیر و توریستی است توجه به این آثار باید در صدر اولویت‌ها قرار گیرد و با معرفی این آثار به مسافران اقتصاد کشور را رونق بخشید.

با این حال متاسفانه برخی افراد هستند که سعی در تخریب این آثار داشته و یا از روی ضعف آگاهی بر نابودی آنها و در واقع نابودی سابقه فرهنگی خویش کمر همت بسته‌اند.

محمد مجیدی از جمله افرادی است که در گوشه‌ای از تیمچه بازار قم کاسبی می‌کند. وی در گفت‌و‌گو با خبرنگار فارس گفت: من سال‌هاست که در این مغازه روزگار می‌گذرانم و در واقع این مغازه ارث پدری من است و از کودکی در کنار پدر خود در این مغازه مشغول کار بودم.

وی بیان کرد: بسیاری از کسبه‌ها مغازه‌های خود را در این بازار رها کرده و به پاساژها نقل مکان کرده‌اند و اکنون مغازه‌های آنها در این مکان به عنوان انبار استفاده می‌شود.

مجیدی با بیان اینکه در گذشته بسیاری از گردشگران به این بازار مراجعه کرده و به خرید سوغات و نیازهای خود می‌پرداختند، ادامه داد: اما اکنون این عمل سبب شده که میزان مراجعان و خریداران به این بازار کم شود و در واقع دیدن مغازه‌های بسته و نامرتب، متروکه بودن، عدم نورپردازی‌های جذاب و عدم فضای تبلیغی مناسب از حضور مشتری در بازار می‌کاهد که ضربه‌ای جدی بر رونق بازار وارد می‌کند.

وی با بیان اینکه شهرداری و مسئولان میراث فرهنگی باید برای احیا و رونق این مکان‌ها دست به کار شوند، گفت: مسئولان می‌توانند برخی از مغازه‌های متروکه را خریداری کرده و با ساخت مجدد و نوسازی آنها نمایشگاه‌هایی را در این بازار ایجاد کرده و بدین طریق راه را برای ورود گردشگران و سایر مردم به این بازار باز کنند.

کمال عبدالوند کارشناس ارشد تاریخ و آثار باستانی نیز در خصوص توجه به آثار تاریخی گفت: لازم است مسئولان کمی با دقت نظر بیشتر به معماری اسلامی توجه کنند و با ورود به اماکنی که معماری آنها رنگ و بوی اسلام و معنویت می‌دهد به گسترش این نوع از معماری کمک کنند و بدانند که مسئولیت در شهری همچون قم انرژی مضاعفی می‌خواهد و نمی‌توان با نگاه به دیگر استان‌ها و الگو قرار دادن آنها شهر خود را که ام‌القرای جهان تشیع است از معماری‌های اسلامی پاک کرد و گنبد و مناره و گلدسته‌های این شهر را فدای آسمان خراش و برج‌هایی کرد که فرهنگ غربی در آن نمایان است.

همچنین انتظار می‌رود که مسئولان شهری برای تهیه نقشه معماری اسلامی از ظرفیت حوزه‌های علمیه استفاده کنند و با همکاری علما در این زمینه معماری اسلامی را در این شهر توسعه داده و بافت‌های قدیمی که بسیاری از آنها نمادی از معنویت به حساب می‌آیند حفظ کرده و مورد بازسازی قرار دهند.

=============

گزارش از سمیه رضایی / فارس

=============

آدرس کوتاه :