رونق تولید ملی | جمعه، ۲۶ مهر ۱۳۹۸

غفلت از اهمیت هویت و سیمای شهری / شهر اسلامی ـ ایرانی، چرا و چگونه؟ - خبر قم

 

 

خبر صداوسیمای قم


ضروری است برای بسط و توسعه مدل شهرسازی اسلامی کارهای تحقیقاتی گسترده‌ای صورت گیرد و در عمل نیز این تحقیقات به کار بسته شود و بدون شک شهر قم با توجه به ظرفیت‌های موجود می‌تواند یکی از شهرهای پیشرو در این زمینه باشد.

 چندی پیش رهبر معظم انقلاب اسلامی سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه را ابلاغ کردند. سیاست‌هایی که خط مشی کلی تدوین یک سند فرادستی را مشخص می‌کند. با این حال در بخش اجتماعی این ابلاغیه و در بند 48، رهبر معظم انقلاب صراحتا بر موضوع هویت‌بخشی به سیمای شهر و روستا و بازآفرینی و روزآمدسازی معماری اسلامی – ایرانی اشاره کرده‌اند. موضوعی که جای بررسی و کار کارشناسی جدی دارد.

واقعیت آن است که امروز سبک زندگی شهروندان تاثیر مستقیمی از سیمای شهری و به عبارت دقیق‌تر هویت شهری می‌گیرد. آن‌طور که کارشناسان مطرح می‌کنند قریب به 70 درصد از جمعیت ایران در شهرها ساکن هستند و عملا تطورات جامعه ایرانی در فضای شهری رقم می‌خورد. در چنین شرایطی است که سیما و هویت شهری به واقع بر کل جامعه می‌تواند تاثیر گذار باشد.

هویت شهری چیست؟

شاید یکی از ساده و در عین حال سخت‌ترین مفاهیم حوزه علوم اجتماعی را باید در مسئله هویت کنکاش کنیم. همه ما وقتی از هویت صحبت می‌کنیم پیش فرض کلی در این خصوص داریم اما اگر بخواهیم به طور علمی مسئله هویت را تعریف کنیم کار به سختی گراییده می‌شود. با این حال می‌توان گفت هویت یک کلیت به هم پیوسته از عقاید، باورها، فرهنگ‌هاست که هر فرد از جامعه خود را مقید به آن می‌داند و اساسا خود را بخشی از آن و وابسته به آن تلقی می‌کند. در حوزه شهری نیز هویت شهری یک مفهوم کاملا علمی است. برخی از صاحب نظران در واکاری مفهوم هویت شهری به مولفه‌هایی مثل زمان، مکان، فرهنگ، زبان، گویش و... اشاره کرده‌اند که در متن آن مسئله وابستگی به یک حوزه جغرافیایی نیز وجود دارد.

از این روست که می‌توان گفت هویت شهری در واقع تمام آن چیزی است که شهروندان درباره شهر می‌اندیشند و بر اساس آن اقدام می‌کنند. در واقع شهر دارای یک روح غالب جمعی است که در تمام اجزا‌ء آن ساری و جاری است و نمی‌توان شهر را بدون آن متصور بود.

از شهر اسلامی تا شهر غربی

می‌توان گفت هویت هر شهری مبتنی بر یک اندیشه و فلسفه شکل گرفته و رشد کرده است. اگر به سبک شهرسازی اسلامی نگاه کنیم متوجه خواهیم شد که شهر در واقع فضایی است که انسان‌ها را برای رشد و کمال آماده می‌کند. مرکزیت شهر را مسجد تشکل می‌دهد و بعد از آن بازار و پس از آنها کوچه‌ها و محله.

شهر اسلامی فضایی به هم پیوسته است. مردم در کنار هم هستند. کوچه‌ها باریک است به نحوی که وقتی دو نفر می‌خواهند از کنار هم عبور کنند کمترین فاصله را از یکدیگر دارند. مسجد در راس امور است. مسجد در شهر اسلامی نهادی است با کارکردهای دینی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و... در حالی که اگر به سبک شهرسازی غربی نگاه کنیم متوجه خواهیم شد که بانک‌ها و دفاتر بنگاه‌های تجاری در مرکزیت شهر قرار دارند و این همان نشان اهمیت سرمایه در نظام سرمایه داری غربی است.

معماری اسلامی نیز تفاوت‌های اساسی با معماری غربی دارد. در معماری اسلامی سعی بر آن است تا با استفاده از طبعیت سازه‌ای همسان با طبیعت و در همگرایی با چرخ هستی ایجاد شود اما معماری غربی به دنبال چیرگی بر طبیعت است و مصداق این چیرگی به خوبی در آسمان خراش‌هایی که سر به فلک کشیده‌اند هویدا است. آسمان خراش‌هایی که می‌خواهند غرور انسان مدرن را به رخ تمام هستی بکشند و اعلام کنند که انسان مدرن می‌تواند بر عالم هستی فرمانروایی کند.

قم و الگوی شهرسازی اسلامی

بدون شک شهر مقدس قم در کنار شهرهای سنتی و قدیمی مانند اصفهان، شیراز، یزد و... جایگاه ویژه‌ای در معرفی سبک نوین شهرسازی اسلامی دارند. شهری مانند قم هم از سابقه تاریخی دیرینه‌ای برخوردار است و هم اینکه امروز به قطب جهان تشیع تبدیل شده است. با این حال اصلا بی‌انصافی نیست اگر بگوئیم هم اکنون در ساخت و سازهای معماری شهری در قم هیچ نمایی از هویت اسلامی ظهور و بروز ندارد.

البته پر واضح است که منظور ما از اینکه سیمای و معماری شهری، اسلامی باشد به این معنا نیست که تمام خانه‌ها باید دارای گنبد باشند و یا اینکه حتما باید نمای ساختمان‌ها را کاشی فیروزه‌ای کرد بلکه منظور آن است که مولفه‌های هویت اسلامی ایرانی در شهرسازی رعایت شود. به عنوان مثال یکی از ساده‌ترین و در عین حال مهم‌ترین ملاک‌های معماری اسلامی این است که خانه‌ها دارای حریم امن باشند و خانه‌ای بر خانه دیگر اشراف نداشته باشد. اما آیا این سبک خانه سازی که در آپارتمان‌ها درب چهار خانه مختلف در یک فضای دو متری روبه‌روی هم باز می‌شوند مبتنی بر معماری اسلامی است؟!

در سیمای شهری نیز کمتر به معماری اسلامی - ایرانی توجه می‌شود و ما شاهد یک از هم گسیختگی هویتی هستیم. برخی المان‌های غربی در کنار گنبد و مناره نصب می‌شود و هیچ کس هم نمی‌پرسد که فلان اثر هنری پست مدرن چه ارتباطی با سازه‌های اسلامی دارد؟!

شهری بر مبنای هویت توحیدی

در همین خصوص حجت‌الاسلام والمسلمین محمد مهدی میرباقری رئیس فرهنگستان علوم اسلامی قم معتقد است: نحوه و سبک و سیاق معماری شهری در ارتباط مستقیم با بنیان‌های فکری و فلسفی است و از این رو در شهرسازی اسلامی باید به جای مسئله رفاه، آسایش و توحید در اولویت باشد.

وی با تاکید بر اینکه در شهر اسلامی روح و کالبد شهر باید بر محور خضوع و خشوع و پرستش خدا بگردد، افزود: روابط بین شهروندان نیز باید تجلی روابط بندگان خوب خدا باشد.

میرباقری با تاکید بر اینکه قم باید قبله شهرسازی اسلامی شود افزود: قم تمام ظرفیت‌های لازم برای دستیابی به این سطح الگویی را داراست و بنا بر این ما باید در نخستین گام توسعه شهری را متناسب با آسایش محوری به جای رفاه محوری پیش ببریم.

ضرورت تدوین بنیه نظری شهرسازی اسلامی

رضا امینی نژاد کارشناس برنامه ریزی شهری و مدرس دانشگاه نیز در گفت‌وگو با خبرنگار فارس در قم با اشاره به ضرورت بازشناسی هویت اسلامی ایرانی در محور معماری شهری گفت: برخی فکر می‌کنند مدیریت شهری در همین خیابان ساختن و جمع آوری زباله است اما تجربه کشورهای توسعه یافته نشان می‌دهد بخش مهمی از تحولات فرهنگی و اجتماعی از دل شهرها و مدیریت شهری بیرون می‌آید.

وی با اشاره به اینکه دستیابی به الگوی شهر اسلامی ایرانی متناسب به اقتضائات روز نیازمند سال‌ها کار کارشناسی مداوم بین رشته‌ای است افزود: اما متاسفانه اکنون کمتر توجهی به مسئله هویت و سیمای شهری می‌شود و بیشتر توسعه کمی و فیزیکی شهر مورد توجه است.

امینی‌نژاد با اشاره به بند 48 از ابلاغیه مقام معظم رهبری در خصوص سیاست‌های کلی قانون برنامه ششم توسعه گفت: امیدواریم با این تذکر رهبری بیش از گذشته نسبت به اهمیت بازسازی هویت شهری به ویژه در کلانشهرهای کشور توجه پدید آید.

این کارشناس برنامه ریزی شهری با اشاره به اینکه قم به دلیل بهره‌مندی از مراکز علمی و تحقیقاتی اسلامی قابلیت دستیابی به بنیه نظری توسعه شهر اسلامی را داراست، خاطرنشان کرد: امروز بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی در کلانشهرها را می توان با اصلاح هویت شهری تا حد زیادی اصلاح کرد و امیدوارم این مباحث مهم در متن قانون برنامه ششم نیز لحاظ شود.

در پایان و به عنوان جمع بندی باید گفت که امروز بخش عمده‌ای از تعاملات اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، ورزشی و... جوامع در فضای شهری رقم می‌خورد. از این رو دستیابی به یک جامعه پیشرو منوط به داشتن شهرها و شهروندانی خوب است. در تکوین رفتارهای شهروندی نیز هویت و سیمای شهری دارای اولویت ویژه‌ای هستند که رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز در سیاست‌های کلی برنامه ششم به آنها اشاره کرده‌اند.

از این رو ضروری است تا برای بسط و توسعه مدل شهرسازی اسلامی کارهای تحقیقاتی گسترده‌ای صورت گیرد و در عمل نیز این تحقیقات به کار بسته شود و بدون شک شهر قم می‌تواند یکی از شهرهای پیشرو در این زمینه باشد چرا که هم سابقه تاریخی و بافت شهری مناسبی دارد و هم از مراکز تحقیقاتی گسترده‌ای بهره‌مند است.

******************

گزارش از سمیه رضایی // فارس

آدرس کوتاه :