صنعت و معدن استان قم


پيشينه صنعت استان قم

قدمت صنعت در اين شهرستان به سال 160ه.ق می‎رسد. از اين سال تا سال 1287ه.ق در شهر قم سکه ضرب می‎شد و نمونه های متعددی از اين مجموعه سکه ها در موزه آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) نگهداری می شود. در زمان صفويه در معدن مسگران قم با مس و آهن مبادرت به ساخت گلوله توپ می نموده اند. تعداد کارخانجات قم در سال 1305 ه.ق شامل 6 کارخانه بلورسازی و چندين کارخانه شيشه گری و يک کارخانه چينی سازی بود. در سال 1308 توسط يک شرکت روسی اولين کارخانه پنبه پاک کنی در اين شهر آغاز  به کار کرد و در سال 1314 کارخانه نساجی ريسباف قم تاسيس شد که به تدريج کارگران آن به 500 نفر افزايش يافتند.

چرخ صنعت

از سال 1328 به بعد صنايع دستی و سنتی در استان اوج بيشتری گرفت و کارگاه‎های مختلف گيوه چينی ـ آينه سازی ـ نمدمالی ـ توليد کفش ـ مبل سازی ـ توليد بخاری ـ آهنگری ـ حلوايی ـ صابون سازی ـ فرش دستباف (ابريشم), متقال بافی و سوهان پزی راه اندازی شد.

بدون ترديد يکی از مهم ترين صنايع دستی که با اسم قم پيوند خورده سوهان قم می باشد که مبداء پيدايش اوليه آن در هندوستان بوده و سپس در زمان ناصرالدين شاه وارد کشور شده است.

هنگامی که شاه ذائقه خويش را با سوهان قم تغيير داد و اين امر موجبات انبساط خاطرش را فراهم آورد اظهار داشت اين شيرينی برنده تمام شيرينی هاست و لذا کلمه سوهان بر آن اطلاق شده و هم اکنون به عنوان بهترين سوغات قم برای مسافران اين استان تلقی می شود که اخيراً به بازارهای جهانی نيز راه پيدا کرده است. فهرست صنايع عمده در مقياس کارگاهی در سطح استان بشرح زير می باشد:

واحدهای کفش و دمپايی:      456 واحد
واحدهای آجردستی:            507 واحد
واحد های درودگری:          1606واحد
واحد سوهان پزی:             376 واحد
ويژگی های عمومی صنايع و معادن استان

در ابتدای تشکيل اداره کل صنايع و اداره کل معادن و فلزات در استان (مهر 1375) از نظر طبقه بندی کشوری صنعت و معدن استان در مکان هيجدهم قرار داشته و اينک پس از پنج سال فعاليت چشمگير با پنج رتبه ارتقاء در مکان سيزدهم جای گرفته و از سوی ديگر به لحاظ جذب سرمايه گذاری های صنعتی در مدت مزبور رتبه نهم کشور را کسب نموده است. در زمينه صدور پروانه بهره برداری در سال 1380 پس از استان های تهران ـ اصفهان ـ آذربايجان شرقی ـ خراسان ـ قزوين و فارس در مکان هفتم جدول بهترين موقعيت صنعتی خود را درطول تاريخ استان بدست آورده است.

از نظر محوريت فعاليت های صنعتی براساس پروانه های توليدی صادره, رشته های صنعتی زير در سطح استان اهميت بيشتری يافته اند. ضمن آن که از حيث ميزان اشتغال زايی صنايع استان را به خود اختصاص داده است.

ترکيب صنايع استان

الف) وضع کلی:

براساس آخرين آمار بانک اطلاعات صنعتی وزارت صنايع, استان قم تا پايان خرداد 1381 جمعاً 1489 واحد صنعتی دارای پروانه توليدی با اشتغال زايی مستقيم 25174 نفر و سرمايه گذاری ثابت 1750 ميليارد ريال در سطح استان فعاليت دارند که کلاً دارای مالکيت غير دولتی بوده و عمدتاً در مقياس کوچک و متوسط شکل گرفته اند. جدول توزيع آن ها بر اساس شاخه های اصلی بشرح زير می باشد:

اشتغال(نفر)
سرمايه(م.ر)
تعداد
گروه صنعتی
رديف
8633
259346
421
صنايع نساجی و پوشاک و چرم
1
5831
478500
463
صنايع شيميايی و سلولزی
2
4053
210768
268
صنايع کانی غير فلزی
3
42539
645679
202
صنايع فلزی و ماشين سازی
4
1663
116480
104
صنايع غذايی دارويی
5
755
49416
31
صنايع برق و الکترونيک
6
25174
1751189
1489
جمع
 

هم چنين قابل ذکر است که از مجموع پروانه های صادره تعداد 861 فقره متعلق به دوران بعد از استان شدن قم ( مهر 75 تا پايان خرداد 1380 ) می باشد و به عبارت ديگر هر هفته بطور متوسط سه پروانه بهره برداری شده است.

ب) واحدهای بزرگ

جمع واحدهای بزرگ که دارای 10 نفر شاغل به بالا می باشد 176 واحد بود (12 درصد کل ) که از اين ميزان 138 واحد دارای شاغلين بين 10 الی 49 نفر و 20 واحد شاغل بين 99-50 نفر و 18 واحد دارای بيش از 100 نفر پرسنل می باشد. تعداد شاغلين در واحدهای مزبور 9929 نفر گزاراش شده است .

ج ) صادرات صنعتی

صادرات کالاهای صنعتی به طور مستقيم و غير مستقيم توسط بارزگانان به کشورهای مقصد در اروپا, آسيای ميانه, آفريقا و عمدتاً کشورهای عربی انجام پذيرفته است . حجم دلاری صادرات استان از سال 76 تاکنون به شرح جدول زير است:

 
1376
1377
1378
1379
1380
4/10
4/15
17
9/19
19
ميليون دلار
نوع محصولات صادراتی استان عبارت است از :
صنايع فلزی پيچ و مهره – قطعات ريخته گری – فيلتر دراير يخچال – کيت گاز سوز.
صنايع غذايی شامل : بيسکويت- غلات حجيم شده – نمک .
صنايع ساختمانی نظير: سنگ نما- گچ.
صنايع شيميايی سلولزی مشتمل بر رنگ – دستمال کاغذی- روغن موتور – حشره کش های خانگی – صابون و رزين های صنعتی .

صنايع نساجی و چرم مانند : منسوجات – فاستونی – کفش ماشينی – کفش صنعتی و ايمنی و هم چنين معدن باريت و صنايع چينی مظروف. با جهت گيری اولويت صادرات صنعتی در سياست های اخير کشور , وزارت صنايع و معادن, برنامه ريزيهای متعددی در سطح استان به عمل امده است که مهم ترين آن ها تشويق و ترغيب واحدها به اخذ گواهينامه استانداردهای بين المللی ( سری ISO 9000) است که در مدت مزبور تعداد 10 واحد جهت توليدات پيچ و مهره – فنرسازی – گونی PP – انواع چسب- کيت گاز سوز – نايلون و نايلکس- قطعات خودرو و قطعات لاستيکی موفق به دريافت گواهينامه ISO 9000 گرديده اند .

د) محصولات عمده استان

در يک جمع بندی کلی در قلمرو صنايع مختلف تحت پوشش برخی از واحدها با تعداد و ظرفيت های موثری فعاليت دارند که سهم آن ها درتوليد کلی کشور قابل توجه است . عمده ترين آن ها عبارتند از :

تعداد 8 واحد توليد پتوی معمولی و صادراتی با ظرفيت حدود 3 ميليون تخته در سال .
تعداد 179 واحد سنگ بری با ظرفيت بالغ بر 3 ميليون متر مربع در سال .
تعداد 238 واحد کفش ماشينی با ظرفيت 200 ميليون جفت در سال .
تعداد 170 واحد پلاستيک با ظرفيت 68163 تن در سال .
تعداد 7 واحد توليد موتور سيکلت با ظرفيت 229000 دستگاه در سال .
 
آمارهای صنعتی

با تصويب قانون ممنوعيت استقرار صنايع درشعاع 120 کيلومترى تهران بخش زيادى از صنايع استان درشهرستان قم استقرار يافته که طبق آخرين آمار بدست آمده جمعا 2200 واحد توليدى صنعتى بزرگ و کوچک در اين شهرستان استقرار دارد که  48 درصد از آن ها مربوط به صنايع کانى غير فلزى ، 15د رصد صنايع نساجى ، 18درصد صنايع شيميايى ، 8 درصد صنايع غذايى ، 7 درصد صنايع فلزى ، 3درصد صنايع برق و الکترونيک ،‌ 11درصد سلولزى ،4/0 درصد خدماتى  و1/0 درصد صنايع چرم می‏باشد.

آلودگى هوا

عمده ترين آلاينده هاى شهر قم در مصرف سوخت هاى فسيلى توسط صنايع خلاصه می‏شود . شهر قم طبق آمار شرکت ملى نفت رتبه اول را از لحاظ مصرف  نفت سياه (مازوت)   کسب نموده است که به اين دليل سالانه حجم عظيمى از مواد آلاينده سمى به شرح زير در هواى شهر تخليه می‏گردد:

اکسيدهاى گوگرد به ميزان                41/11820 تن د رسال
منو کسيد کربن به ميزان                  1956تن در سال
اکسيدهاى نيتروژن به ميزان             8362 تن د رسال
مواد معلق به ميزان                        2266 تن د رسال
آلوئيد به ميزان                              170 تن د رسال
هيدروکربن ها به ميزان                  3522 تن د رسال

با توجه به محدود بودن سطج خيابان هاى قم و حجم عظيم ترافيک و هم چنين صنايع  آ لوده کننده هوا خصوصا کانى غير فلزى لزوم توجه به آلودگى هوا و رفع آ‌ن مشهود می‏باشد.

عوامل متفرقه آلوده  کننده هوا نيز شامل وسايل گرمايشى خانگى و تجارى ، سوزندان لاستيک و زباله و غيره درسطح شهر و هم چنين گرد و غبار ناشى از فعاليت عمرانى می‏باشد.

نقشه مواد معدنی استان قم
نقشه پراکندگی مواد معدنی استان قم